Onze huidige cultuur verkeert in een diepe crisis. Deze crisis is dat mensen zelf overal zin en betekenis aan willen geven. Maar velen slagen daar niet in. Dat blijkt in de problemen die mensen in onze tijd ervaren: zij zijn gevangen in zinloosheid. Erik Borgman wijst een weg uit deze problemen en pleit voor een open houding die maakt dat wij de zin van de dingen ontvangen en ervaren die door God in deze wereld is gelegd. Als we daarvoor openstaan, komt dat ons welzijn ten goede.
Borgman, emeritus hoogleraar publieke theologie, publiceert regelmatig over onderwerpen op het snijvlak van theologie en maatschappelijke actualiteit. Vorig jaar verscheen een boek van zijn hand waarin hij pleit voor een open houding ten opzichte van de wereld: Meer dan het leven.
Crisis
Dit boek is samengesteld uit lezingen en toespraken die Borgman de laatste jaren heeft gehouden. Het overkoepelende thema is verwoord in de ondertitel: Tegen moedeloosheid. Borgman, die lekendominicaan is, onderstreept dat wij te midden van de maatschappelijke actualiteit woorden nodig hebben die hoop en moed geven, en wijst op wat wij in deze wereld mogen opmerken over de goedheid van God.
Om die goedheid te kunnen opmerken en waarderen, moeten we eerst de huidige crisis in de wereld waarin we leven, peilen. We moeten ook bedenken dat we zelf deel van het probleem zijn.
Dat probleem is dat de polarisatie in de samenleving toeneemt. Groepen in de samenleving staan tegenover elkaar. Wat de schepping betreft: de aarde wordt steeds meer aangetast. Velen vluchten voor het geweld van oorlog en onderdrukking en voor het gebrek aan toekomstperspectief in hun land. De eerste stap die wij moeten doen om uit de ellende te komen, is dat we de ellende waarin we ons bevinden, erkennen. We mogen ons daarvoor niet afsluiten en haar niet ontkennen. We moeten die ellende juist onder ogen zien zoals ook een alcoholverslaafde eerst moet erkennen dat hij een probleem heeft voordat hij kan werken genezing. Alleen als we inzien dat onze situatie hopeloos is en we ervan overtuigd zijn dat we onszelf niet kunnen redden, staan we open voor redding en kunnen we worden gered, ‘met hulp van anderen en daarin met hulp van God’.
Contemplatie
Borgman wijst op de bron waaruit wij mogen putten in de huidige wereldwijde crisis. Deze bron is ‘meer dan het aardse leven’: de goedheid van God, zoals Psalm 63 daarover spreekt. Wie put uit deze bron, is echt vrij: vrij van angst en moedeloosheid, en vrij voor verlangen naar Gods nieuwe wereld, en daarmee vrij voor hoop voor de toekomst.
Borgman ziet geen heil in activisme. Er is wel een fase in zijn leven geweest waarin hij activistisch was, protesteerde tegen allerlei misstanden en zo de wereld wilde verbeteren. Nu pleit hij voor een leven waarin contemplatie centraal staat. Contemplatie bestaat in het horen naar en gehoorzamen van God. God spreekt in de Bijbel, maar niet alleen daar. Hij spreekt ook in de natuur en de geschiedenis.
Wie Gods woorden hoort, zal ze ook overdenken. Dit overdenken komt pas tot zijn recht als het is ‘ingebed in gebed’. Contemplatief leven is een biddend leven. Wie zo leeft, is zich steeds bewust van de aanwezigheid van God. Deze aanwezigheid is dan ook merkbaar in heel de omgeving, in deze wereld, in de dingen die gebeuren, in de bloemen en de planten. Gods aanwezigheid is ook in het lijden en de angst van mensen van vandaag. Borgman schrijft dat we steeds moeten oefenen om wereld en geschiedenis te plaatsen in het licht van Gods aanwezigheid. Tegelijkertijd moeten we ook leren ons persoonlijk leven te plaatsen in het perspectief van zijn aanwezigheid. We mogen een toekomst van Godswege verwachten. We moeten openstaan voor zijn spreken.
Als Borgman in zijn boek de maatschappelijke actualiteit in het licht van Gods aanwezigheid zet, doet hij dat aan de hand van teksten uit de Schrift. De Schrift belicht ons leven. Tegelijkertijd zorgt ons leven en heel ons bestaan ervoor dat gedachten en teksten uit de Schrift naar voren komen die tot dusver onderbelicht zijn gebleven. Oude vertrouwde teksten kunnen in een nieuwe, andere situatie opnieuw gaan spreken en zeggen wat tot dusver nog nooit zo is gehoord.
Kritiek
Borgman stelt de huidige tijd in ‘het licht van God’. Dat biedt hoop, moed en perspectief op de toekomst. Maar daardoor kan hij ook kritiek geven op onze samenleving. Deze kritiek is dat onze samenleving wordt gekenmerkt door secularisatie. Mensen stellen in hun denken en handelen de aardse werkelijkheid centraal. Zij beschouwen wat ze op aarde aantreffen als materiaal waarmee zij naar eigen inzicht mogen handelen. Zij werken constant aan pragmatische oplossingen van problemen. Zo willen zij de huidige wereld in stand houden. Maar een samenhangend ‘verhaal’ over de zin en betekenis van de wereld en hun eigen leven daarin ontbreekt.
Een andere kwaal van onze samenleving is onverschilligheid. We hebben als mensen de neiging voor problemen weg te lopen. We doen dan alsof die problemen niet bestaan en gaan gewoon door met het leven dat we altijd hebben geleefd. We kijken weg. Jezus handelde echter anders. Hij liep niet voor de naaste in nood weg. Hij sloot zijn ogen niet voor de ellendige situatie van deze wereld, maar kwam naar haar toe. Hij zocht mensen in nood op. Hij bleef bij hen staan en had aandacht voor hen. Hij werd uiteindelijk zelf degene die in diepe nood verkeerde. Zo droeg Hij de ellende, pijn en nood van onze wereld.
Borgman laat een profetisch geluid horen. Het eerste woord daarin is dat we onze nood moeten erkennen. Dat is een beslissende eerste stap naar verlossing en bevrijding uit de nood waarin we verkeren. Vervolgens is nodig dat we inzien dat we onszelf daar niet uit kunnen redden met onze ‘oplossingen’. Daarvoor is een hogere macht nodig. Zo wijst Borgman erop dat we alleen redding kunnen en mogen verwachten van God. Dan pas is er hoop en ontvangen we nieuwe moed. Dit geluid kan niet genoeg worden gehoord in deze tijd. Tegen de moedeloosheid het evangelie!
Dat betekent niet dat we in alles met dit boek kunnen instemmen. Een bezwaar daartegen is dat het gezag van de Heilige Schrift onvoldoende naar voren komt. De geloofservaring krijgt een veel te grote stem. Het gezag van geloofservaringen lijkt op één lijn te staan met het gezag van de Schrift. Wij belijden echter dat de Bijbel voor ons het hoogste gezag heeft in leer en leven. Daaraan moeten ook onze ervaringen worden getoetst.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Erik Borgman, Meer dan het leven. Tegen moedeloosheid, Otheo Books: Antwerpen, 2025, 237 p., € 22,50, ISBN 978 90 4354 275 3