In de zestiende eeuw vond de reformatie plaats. Deze reformatie werd ook zichtbaar in kunstuitingen. Toen twee eeuwen later de moderne tijd was aangebroken, lieten veel kunstenaars zich nog steeds inspireren door het christelijk geloof. Over de relatie tussen kunst en geloof in de zestiende tot en met de negentiende eeuw heeft Peter van Dael een mooi boek geschreven.
Van Dael bespreekt verschillende kunststijlen. Ook laat hij zien wat kunstenaars in deze periode zoal hebben afgebeeld. Zijn boek, dat de titel draagt Reformatie, revolutie en restauratie, bevat vele prachtige afbeeldingen in kleur.
Beeldenstorm
De protestantse reformatie was een vrij brede beweging. In deze beweging dacht niet iedereen gelijk over kunst in de kerk. Sommigen hadden scherpe kritiek op de kunstvormen in de Rooms-Katholieke Kerk. In die zin spraken Johannes Calvijn en de Zwitserse reformator Ulrich Zwingli. Toen de reformatie in de Nederlanden voet aan de grond kreeg, vond er een beeldenstorm plaats.
Anderen daarentegen accepteerden beelden en andere kunstvormen in de kerk. Luther bijvoorbeeld vond kunstuitingen nuttig voor de verkondiging van het evangelie. Het evangelie moet niet alleen gepredikt, maar ook uitgebeeld, gezongen en geschilderd worden.
Maar ook in kerkgebouwen waaruit tijdens de beeldenstorm de heiligenbeelden zijn verwijderd, komen in de loop van de tijd andere kunstvormen het gebouw weer binnen: prachtig versierde tekstborden met de tien geboden, met de twaalf artikelen van het geloof of met het Onzevader. Kansels werden verfraaid met bijbelse voorstellingen. Verder zien we rijkversierde herenbanken, gebrandschilderde ramen en indrukwekkende orgels.
De reformatie maakt ook een en ander los in de Rooms-Katholieke Kerk. Daar vindt een herbezinning plaats op kunst in dienst van kerk en cultuur. Afbeeldingen worden gebruikt voor lering en stichting van ‘gewone gelovigen’. Maar apocriefe en onkuise voorstellingen worden vermeden. Zo worden bijvoorbeeld naakten op een schilderij van Michelangelo bijgewerkt. In een kapel in Florence worden Adam en Eva van vijgenbladeren voorzien. Maar we zien ook een inhoudelijke reactie op de protestantse reformatie. Onderwerpen die door de reformatie waren afgewezen, worden benadrukt, zoals de leer van het vagevuur, de verering van Maria, en het sacrament van de biecht. Over het algemeen stralen rooms-katholieke kerkgebouwen wat betreft vormgeving en versiering meer een gewijde sfeer uit dan protestantse kerkgebouwen.
Veranderingen
Een veel gebruikte kunstvorm in het rooms-katholicisme is de barok. Barokkunstenaars willen met hun werk hun beschouwers emotioneel raken en met het hemelse in contact brengen. In vele barokkunstwerken zien we dramatische gebaren en taferelen. Zo zijn bijvoorbeeld vaak figuren afgebeeld met wijd uitgestrekte armen en handen.
Vanaf het einde van de zeventiende eeuw vinden in Europa grote veranderingen plaats in de denkwereld van mensen. De eeuw van de verlichting is dan aangebroken. Lange tijd was de geschiedenis beheerst door de gedachte dat mensen hun plichten moeten vervullen jegens God en de naaste. In de nieuwe tijd staan eerder de rechten van mensen centraal. Mensen hebben het recht om hun eigen denken te volgen en hun geweten te gehoorzamen. Er komt steeds meer kritiek op gevestigde machten. Er ontstaat een seculiere samenleving. Godsdienstige overtuigingen worden gezien als iets persoonlijks. Dat werkt ook door in de kunst. Zo geven kerken veel minder opdrachten aan kunstenaars. Kunstenaars werken vooral voor particulieren.
Bovendien gaan kunstenaars een eigen weg. Allerlei nieuwe kunststromingen ontstaan: neoclassicisme, romantiek, realisme, naturalisme, impressionisme en symbolisme.
Symbolisme
Peter van Dael geeft een beknopt overzicht van diverse stromingen in de kunstwereld en de doorwerking van christelijke motieven. Zo is die doorwerking bijvoorbeeld te zien in het symbolisme. Kunstenaars die worden gerekend tot deze stroming, worden aangetrokken door thema’s over leven en dood, lichaam en geest, goed en kwaad. Zij putten inspiratie uit dromen en visioenen, en oude verhalen. Maar sommigen laten zich ook door het christelijk geloof inspireren. Een voorbeeld daarvan is Odilon Redon (1840-1916) die onder andere Christus en de Samaritaanse vrouw (zie de voorkant van dit kerkblad) heeft geschilderd. De ondertitel van dit schilderij is: Boeket witte bloemen. Het wit van de bloemen verwijst naar het licht dat van Jezus uitgaat en naar het heldere ‘levende water’ dat Hij geeft.
Redon en andere vertegenwoordigers van het symbolisme laten graag een andere kant zien van de wereld van die wordt beheerst door wetenschap en techniek. Ze willen een appel doen op de menselijke geest. Daarin verschillen zij niet alleen van realisten (die de werkelijkheid zo realistisch mogelijk willen uitbeelden), maar bijvoorbeeld ook van de impressionisten die minder belang hebben bij het onderwerp dat zij uitbeelden. Impressionisten vinden de manier van weergeven belangrijker. Daarnaast verzet het symbolisme zich in zekere zin tegen de geest van de revolutie, die een omkering in de samenleving wil bewerken.
Maar er waren ook andere bewegingen die zich tegen de revolutie verzetten. Van Dael laat dat mooi zien in zijn boek. Zo zijn er bijvoorbeeld bewegingen die teruggrijpen op kunstvormen uit vroegere tijden. John Everett Millais (1829-1896) was nog maar twintig jaar oud toen hij zijn Jezus in het huis van zijn ouders tentoonstelde. Millais heeft zich laten inspireren door de periode vóór Rafaël, een grote schilder uit de middeleeuwen. Op dit schilderij over Jezus in het huis van zijn ouders is te zien dat Jezus zich in de timmerwerkplaats van zijn vader heeft verwond en dat er een druppel bloed op zijn voet is gevallen. Dit symboliseert zijn kruisiging. Johannes draagt een schaal met water waarmee de wond van Jezus al worden gewassen.
Van Dael, die na studies kunstgeschiedenis, filosofie en theologie, kunstgeschiedenis heeft gedoceerd aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en de pauselijke universiteit te Rome, besteedt aandacht aan kunst binnen de kerken als daarbuiten. Hij bespreekt niet alleen kunstwerken van christelijke kunstenaars, maar ook werken van niet-christenen. Naast de schilderkunst komt ook de beeldhouwkunst aan de orde. In de beeldhouwkunst die door het christendom is geïnspireerd, nemen grafmonumenten en andere beeldhouwwerken voor overledenen een belangrijke plek in. Reformatie, revolutie, restauratie is een mooi boek voor ieder die geïnteresseerd is in kunst en cultuurgeschiedenis.
N.a.v. Peter van Dael, Reformatie, revolutie, restauratie. Geloof verbeeld in de 16de – 19de eeuw, Walburg Pers: Zutphen, 2025, 242 p., € 24,99, ISBN 978 94 6456 642 0.