Gert Jan en Peter zijn lid van dezelfde gemeente. Gert Jan is al jaren werkzaam in het pastoraat binnen de gemeente. Hij geniet van de gesprekken en van het feit dat hij er mag zijn op de momenten dat mensen zich kwetsbaar voelen. Hij vindt het fijn dat mensen hem vertrouwen en hem een onderdeel laten zijn van hun strijd. Peter rijdt sinds een aantal jaar kerkauto voor de ouderen in de gemeente: ‘Het is een prachtige manier om dienstbaar te zijn voor de gemeente en ondertussen leer je de mensen in de kerk ook een beetje kennen.’
Gert Jan en Peter staan allebei in een positie waarin zij te maken hebben met mensen die kwetsbaar zijn. Met mensen die iets van henzelf aan hen toevertrouwen. De kans dat Gert Jan en Peter doorhebben wat hun eigen positie zo kwetsbaar maakt, is echter heel klein. Uit gesprekken die het Meldpunt Misbruik voert met mensen in een kerkelijke functie, blijkt dat bijna al deze mensen geen besef hebben van het feit dat ze in een machtspositie staan. Dit geldt voor predikanten, kerkenraadsleden, pastoraal medewerkers, jeugdleiders, crèche medewerkers, kerkauto-chauffeurs, et cetera. Bijna alle kerkelijk functionarissen vertellen ons: ik sta naast de mensen. Ik heb geen macht over ze.
Machtspositie
En toch is er, voor elke kerkelijk functionaris, een zekere machtspositie. Voor de een is deze groter dan voor de ander, maar zodra er iemand afhankelijk is van je, naar je opkijkt, of zodra je invloed over iets of iemand kunt uitoefenen, is er sprake van een positie van macht. Dat is iets moois: met macht kunnen we goede dingen bereiken. We kunnen er mensen mee opbouwen en de gemeente mee doen groeien. Maar die machtspositie vraagt dat er een bewustzijn is van de keerzijde van deze macht. Want vanwege deze machtspositie kan misbruik ervan ontstaan.
Gert Jan kan met zijn positie in het pastoraat mensen bij God brengen en hen op een positieve manier beïnvloeden, bijvoorbeeld door de juiste vragen te stellen. Maar Gert Jan kan met zijn positie heel dichtbij komen, geestlijk, maar ook fysiek. En juist omdat hij in de positie staat waarin de ander kwetsbaar is en hij niet, zullen mensen hem heel serieus nemen. Als Gert Jan zou vragen om een zoen, want ‘dat zou zo goed zijn voor je helingsproces’, dan is de kans groot dat degene in de kwetsbare positie hierin meegaat.
Ook Peter kan met zijn positie als kerkauto-chauffeur mooie dingen bereiken: hij kan de mensen helpen om naar de kerk te komen. Maar deze mensen zijn fysiek afhankelijk van hem en daarom kan hij, als hij wil, deze mensen dingen laten doen die zij niet willen, gewoon omdat ze anders niet in de kerk kunnen komen.
Het is van groot belang dat je, wanneer je in een kerkelijke functie staat, je bewust bent van het feit dat anderen mogelijk naar jou kijken als iemand die boven hen staat. Ook als je dat zelf niet voor ogen hebt. Mensen nemen dat wat jij doet serieus en zullen in veel gevallen jou en de kerk aan elkaar verbinden: wat jij doet, doet de kerk. En ook: wat jij doet, reflecteert God.
Aanspreekcultuur
Omdat elke situatie waarin macht voorkomt, ook mis zou kunnen gaan, is het belangrijk dat we afspraken met elkaar maken over hoe we kerk willen zijn. Welk gedrag vinden we belangrijk? En hoe spreek je elkaar aan als er ander gedrag wordt getoond? En als deze afspraken gemaakt zijn, is het belangrijk dat de mensen in een kerkelijke functie deze regels eens naast hun functie leggen: hoe kan ik deze taak op een zo zuiver mogelijke manier uitvoeren?
Als het gesprek hierover niet plaatsvindt, is de kans vele malen groter dat er dingen misgaan. Mensen weten dan vaak niet welke afspraken er zijn, en welke gevaren er zijn bij hun functie. Mensen kunnen dan ook veel moeilijker worden aangesproken. Want hoe spreek je iemand aan, met wie je het nog nooit gehad hebt over hoe de taak uitgevoerd moet worden? Hoe maak je iemand duidelijk dat gedrag niet door de beugel kan, als er nog nooit gesproken is over wat dan wel de bedoeling is?
Aanspreken moet je oefenen, want het vraagt van je dat je grensoverschrijdend gedrag gaat herkennen en dat je het op de juiste manier in het licht brengt. Stichting Veilige Kerk, een partner van het Meldpunt Misbruik, geeft daarom een omstanderstraining. Onder andere de medewerkers van het Meldpunt Misbruik geven dan training om de aanspreekcultuur te verbeteren in een team of in de gemeente.
Vertrouwenspersoon
Het is belangrijk dat er een vertrouwenspersoon is, maar het is nog belangrijker dat deze vertrouwenspersoon vindbaar is. Zorg ervoor dat mensen weten bij wie zij terecht kunnen, als er toch dingen zijn misgegaan. Maak de informatie zo laagdrempelig mogelijk beschikbaar.
Veilig Kerk zijn is de verantwoordelijkheid van de kerkenraad, maar uiteindelijk ook van de hele gemeente. Samen kun je werken aan een veilige sfeer, waarin alles wordt gedaan om misbruik te voorkomen. Waarom? Omdat de gemeente van Christus de plek is waar iedereen veilig zou moeten zijn, zoals we als mensen veilig zijn bij Hem. Omdat de gemeente Christus zelf op aarde vertegenwoordigt. Dat behoort een plaats te zijn waar mensen iets van Christus zien, op het moment dat ze in aanraking komen met de mensen in Zijn kerk.
Marianne Bronsveld, Apeldoorn
De auteur is coördinator bij het Meldpunt Misbruik. Het meldpunt ondersteunt en adviseert slachtoffers, maar ook vertrouwenspersonen, kerkenraden en de omgeving van slachtoffers. Neem contact op, wanneer je vragen hebt of advies wilt over een situatie: 06 81080117. Het Meldpunt Misbruik organiseert ook voorlichting voor kerken en helpt kerken om misbruik te voorkomen. Advies nodig over preventie en voorlichting? Neem contact op: 06 20054452