Het slechte nieuws dat ons regelmatig bereikt, maakt ons onrustig. Kan de psychologie ons helpen angst en depressiviteit te reduceren? In dit artikel betoogt Bert Loonstra dat we dieper moeten peilen. Omgaan met aanhoudend slecht nieuws vraagt om besef van kwetsbaarheid en schuld, en om gedragsverandering in Godsvertrouwen.

 

Van veel kanten wordt onze veiligheid bedreigd. De overheid roept ons op ons voor te bereiden op noodsituaties. De opwarming van de aarde leidt tot extreem weer: kabbelende beekjes worden tot woeste stromen die alles meesleuren. Uitzonderlijke droogte voor lange perioden leidt tot gigantische bosbranden die niet te bedwingen zijn. Het gebruik van de gasbel onder Slochteren eist zijn tol. De instabiliteit van machtsverhoudingen neemt toe. Volkenrecht telt niet meer. De grootmachten Amerika, Rusland en China gaan voor het recht van de sterkste, de wet van de jungle. Ze schuwen het gebruik van hun macht niet. Oorlogen worden gemakkelijker gestart dan beëindigd. Digitale systemen kunnen door kwaadwillende hackers worden lamgelegd, waar ze zich ook bevinden. Betalingssystemen en basale voorzieningen als elektriciteit, stromend water en verwarming zijn kwetsbaarder dan we dachten. Dat roept onzekerheid op en angst. Wat hangt ons allemaal boven het hoofd? Wat blijft er over van onze bestaanszekerheid?

 

Stress

Fundamentele onzekerheid leidt tot stress. En stress leidt tot angst en depressiviteit, en ook tot polarisatie: ieder kiest zijn eigen bubbel in een poging greep te krijgen op de ontwikkelingen. Hoe gaan we daarmee om? Vanuit de psychologie worden adviezen gegeven: vaste momenten kiezen om het nieuws te volgen, bedenken dat sociale media de neiging hebben zaken uit te vergroten, kritisch zijn op je bronnen, pauzes inlassen, met elkaar in gesprek blijven, je richten op fijne dingen, een tussendoorvakantie boeken, angst omzetten in actie, waaronder het nemen van voorzorgsmaatregelen, bij je scherm wegblijven vóór het slapen gaan, en ontspanningsoefeningen door mindfulness (aandacht voor de dingen om je heen zonder te oordelen). Ongetwijfeld valt zo winst te behalen, maar het blijft symptoombestrijding.

Angst voor de ontwikkelingen in de wereld heeft een reële grond. Onze westerse samenleving is niet meer zo veilig als dat ze geweest is na de koude oorlog. We zijn het verleerd te denken in termen van oorlogsdreiging en natuurgeweld. Muren en deltawerken beschermen maar ten dele. De veiligheidsgaranties waarmee wij ons hebben omringd, van verzekeringen tot vaccinaties, van NAVO tot EU, brokkelen af. Ons bestaan is wankel zolang het is aangewezen op onze eigen preventieve maatregelen.

 

Kwetsbaarheid

Dat brengt ons bij onze fundamentele kwetsbaarheid. Het is goed die onder ogen te zien en te leren aanvaarden. De Bijbel is er vol van: De mens – zijn dagen zijn als het gras, hij is als een bloem die bloeit op het veld en verdwijnt zodra de wind hem verzengt (Ps. 103:15-16). En: Dwaas, nog deze nacht zal je leven van je worden teruggevorderd (Luc. 12:20). En ook: U bent immers maar damp, die heel even verschijnt en dan al verdwijnt (Jak. 4:14).

We kunnen er ons nauwelijks een voorstelling van maken hoe kwetsbaar het leven in de tijd van de Bijbel was, en nog steeds ís in gebieden zonder goede gezondheidszorg, waar een bestaansminimum niet is gegarandeerd. Dat tekent onze onmacht tegenover God op wiens zorg wij zijn aangewezen.

Het is goed je die kwetsbaarheid en afhankelijkheid bewust te worden en bij Hem te schuilen.

Behalve kwetsbaar zijn wij ook schuldig, ja, schuldig aan de onveilige situatie in de wereld. Ben je daarvan doordrongen? In 1972 al is het eerste rapport van de club van Rome verschenen, onder de titel Grenzen aan de groei. Het luidde de alarmbel over de uitputting van de hulpbronnen in de aarde en over de CO2-uitstoot. Jarenlang was de overheersende mening dat het allemaal zo’n vaart niet zou lopen. Ook de kerken maakten zich niet druk. Een kwalijke gemakzucht maakte zich van de meeste mensen meester. Een verkeerde zorgeloosheid, want het nemen van verantwoordelijkheid en de bereidheid tot aanpassing van de consumptie waren ver te zoeken. Nu is het zo ver dat er openlijk getwijfeld wordt of het tij nog wel te keren is. Dat is te wijten aan onze tomeloze zelfverwennerij. En wat dacht je van onze neiging om voor goedkope producten op China te vertrouwen en voor gemakkelijke oplossingen op Amerika. Daar gaan we nu de prijs voor betalen: we hebben ons veel te afhankelijk van die landen gemaakt. Hoe gaan we daarmee om?

 

Verzoeningsgezind

Een adequate respons van onze kant bestaat niet uit psychologische angstreductie. Het eerste wat ons te doen staat is berouw tonen. Laten we ons lichtzinnige waden in weelde betreuren en belijden voor God. Het eerste wat we nodig hebben is vergeving. God is bereid ons die te geven. Jezus heeft in zijn weg van lijden, sterven en overwinning laten zien hoe onverantwoord mensen op Hem gereageerd hebben, maar vervolgens hoe verzoeningsgezind God gereageerd heeft op hun verzet. Jezus’ kruis heeft Hij gemaakt tot plaatsbekledend offer, waarin Jezus de diepte van het kwaad doorleed dat wij God hebben aangedaan door zijn Zoon te verwerpen. Diezelfde God is Hij ook in de tegenwoordige situatie. Het begint bij berouw en vergeving.

Maar berouw staat niet op zichzelf, het mondt uit in gedragsverandering. Gaan wij vanaf nu anders met de schepping om? Gaan we het vliegtuig mijden om op vakantie te gaan, omdat bekend is hoe vervuilend dit vervoermiddel is? Gaan we het autogebruik aan banden leggen, afstand doen van fossiele brandstof, waar mogelijk kiezen voor groene energie, voor seizoensgroenten uit de omgeving, voor minder vlees en voor duurzaam textiel? Gaan we onze afhankelijkheid van de grillige grootmachten verminderen? Niet met de illusie dat we daarmee de problemen oplossen, maar om in ons doen en laten tot uitdrukking te brengen dat we onze verantwoordelijkheid nemen en niet langer afhankelijk willen zijn van goedkope maar fatale luxe.

 

Het allerbelangrijkste is: Godsvertrouwen, niet om je er gemakkelijk van af te maken, maar om zonder vrees de uitkomst van God te verwachten. Aan Jezus is alle macht gegeven in hemel en op aarde. God geeft een belofte van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Bij Hem ben je veilig, hoe alarmerend de nieuwsberichten ook zijn. Zo worden we niet fanatiek, maar hopelijk wel consequent. Zo laten we iets zien van het nieuwe leven dat Jezus door zijn Geest werkt.

 

 

Bert Loonstra, Utrecht

 

Dr. B. Loonstra is emeritus predikant van Gouda