Als iemand die is groot geworden in de jaren negentig, is het voor mij altijd heel gewoon geweest dat de wereld een veilige plek is. Er waren wel oorlogen (Rwanda, Joegoslavië), maar die waren ver weg, en er ging op geen enkele manier een dreiging voor ons van uit. De Sovjetunie was uiteengevallen, China was nog geen echte grootmacht en de Verenigde Staten werden geleid door verstandige mensen.
Vanaf de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 wordt dit vanzelfsprekende gevoel van veiligheid steeds harder onderuitgehaald. Het is ineens denkbaar dat Nederland betrokken wordt in een oorlog op eigen NAVO-grondgebied in plaats van de zelfgekozen missies in het verre buitenland van de afgelopen decennia. En sinds de tweede termijn van Donald Trump hangt de vraag in de lucht of als puntje bij paaltje komt de VS ons wel komt helpen.
Dreiging
Voor het eerst voel ik de onveiligheid van de wereld als een echte dreiging voor mezelf. Dat heeft ook te maken met mijn werkcontext bij Defensie. Als er oorlog komt, dan komt mijn vege lijf ook op het spel te staan. En die dreiging voel ik. En ik kan me voorstellen dat u als lezer die dreiging ook voelt.
Het is goed om te beseffen dat die veilige wereld van de jaren negentig de uitzondering is in de geschiedenis. Tot ver in de zeventiende eeuw leefde de gedachte dat oorlog de normale staat van deze wereld is. Historicus Beatrice de Graaf vertelt dat pas in de akte van de vrede van Westfalen (1648) wordt vastgelegd dat vrede de normale staat is, en dat oorlog komt door niet-rationeel handelen van mensen. Tot die tijd was oorlog dus de norm en vrede de afwijking.
Het is goed om dat besef in het achterhoofd te houden bij het lezen van de Bijbel. Want in de Bijbel is de dreiging van vijanden nooit ver weg. Het boek dat het meest concreet over die dreiging spreekt, is het Psalmboek. Veel van die psalmen staan op naam van een man die grote delen van zijn leven te maken had met dreiging. Het gaat om David. David was in zijn jonge jaren op de vlucht voor koning Saul. Hij moest wegspringen toen Saul zijn speer naar hem wierp. Hij moest zich achter een rots verschuilen toen hij afscheid nam van Jonathan. Hij moest wegkruipen in rotsspleten toen Saul hem op de hielen zat. In zijn vroege regeringsjaren moest hij afrekenen met het leger van Saul en met de Filistijnen. En op latere leeftijd, toen er vrede was, moest hij vluchten voor zijn eigen zoon Absalom.
Angst
Je kunt je voorstellen dat David totaal anders in het leven stond dan de meesten van ons. Zo onder dreiging leven doet iets met je. Het bezorgt je een fundamenteel gevoel van onveiligheid. Dat gevoel van dreiging en angst uit David vaak in de psalmen: ‘Behoed mij voor de dreiging van de vijand’ (Ps. 64:2); ‘Bevrijd mij en doe mij recht, hoor mij, haast U mij te helpen’ (Ps. 31:2-3), en: ‘Mij omsloten banden van de dood, de kolkende afgrond joeg mij angst aan’ (Ps. 18:5).
Het zijn juist dit soort bijbelteksten die opnieuw gaan klinken nu de oorlogsdreiging ons boven het hoofd hangt. Tijdens mijn studie kon ik niet zoveel met dit soort teksten. Ik had geen echte vijanden en kon nog het meest met een vergeestelijkende lezing van de vijanden als de driekoppige vijand: de wereld, de duivel en het eigen zondige vlees. Maar in deze tijd krijgen deze woorden opnieuw gewicht.
Dat geldt ook voor de woorden waarin David spreekt over zijn schuilen bij de HEER (bijv. Ps. 11:1; 17:7 en 46:2). Ook daarbij is de geestelijke lezing (schuilen vanwege je eeuwige redding) niet meer nodig om je aan deze psalm te verbinden. Want er komt echte oorlogsdreiging op ons af. En dan merken we om ons heen en in ons de menselijke neiging om ons met alle middelen daartegen te beschermen: de beschermende vleugels van de NAVO, een noodpakket en hogere defensie-uitgaven. In die context klinkt het ‘schuilen doe ik bij de HEER’ (Ps. 11:1) ineens als een heel grote geloofsuitspraak. En de vraag die op ons afkomt is: doen wij dat ook? Werkelijk? In alle dreiging onze schuilplaats, onze burcht, vinden bij de HEER?
Abram
Als je de genoemde psalmen goed doorvoelt, zie je steeds het volgende gebeuren: er is een concrete dreiging van vijanden, dat is om bang van te worden, en in die angst zoekt David zijn schuilplaats bij de HEER. Hij voelt de angst in al zijn vezels, en vanuit die angst zoekt hij zijn toevlucht bij God. En dan zitten we heel dichtbij wat vertrouwen, of geloof, in de Bijbel is. In een dreigende wereld die je bang maakt, zeggen: ‘en toch vertrouw ik op U’. Het is de beweging van Psalm 18: ‘De kolkende afgrond joeg mij angst aan, (…) in mijn nood riep ik tot de HEER’ (18:5-7).
Hoe zorg je ervoor dat angst je niet verlamt? Ik denk aan de persoon van Abram. Hij wordt door God geroepen in de dreigende wereld van het Oude Oosten om op reis te gaan naar een onbekend land en onbekende toekomst. Dat is nogal wat. Er ligt overal gevaar op de loer: hij maakt honger mee, zijn leven wordt bedreigd door de Farao, hij vecht een oorlog uit om Lot te bevrijden. Er is in zijn leven veel om bang van te worden. Wat maakt dan dat hij toch steeds weer doorgaat? Volgens de Bijbel is dat geloof, of vertrouwen. Vertrouwen is niet onaangevochten. Vertrouwen is, vanuit de angst, toch een stapje durven zetten. In het vertrouwen dat er Iemand is, die groter is dan welk gevaar ook, die je draagt. Aan Abram wordt gevraagd om te vertrouwen in een situatie van minimale zekerheid en maximale dreiging. Dat is wat vertrouwen tot werkelijk vertrouwen maakt. Het heeft altijd te maken met ‘en toch’: er komt van alles op me af, de wereld maakt me bang, ‘en toch’ vertrouw ik op de HEER.
Wim de Bruin, Meppel
Drs. W. de Bruin is krijgsmachtpredikant bij de Koninklijke Landmacht