Op 9 mei van dit jaar was het precies honderd jaar geleden dat in het monumentale kerkgebouw van NCGK ‘De Haven’ de eerste kerkdienst plaatsvond. Daarom organiseerde de kerkelijke gemeente op die dag een feestdag voor ieder die zich op de een of andere manier verbonden voelt met dit kerkgebouw.
Het kerkgebouw is gebouwd voor de Gereformeerde Kerk in Harlingen. Had die gemeente dan geen kerkgebouw? Wel twee! De gereformeerde kerken zijn ontstaan als afsplitsingen van de hervormde kerk. In 1834 vond de Afscheiding plaats en in 1886 de Doleantie. Maar gelukkig wist men niet alleen van scheuren, maar ook van helen. In 1892 verenigden beide bewegingen zich tot één kerkgemeenschap: de Gereformeerde Kerken in Nederland.
Ze hebben nog wel een tijd naast elkaar bestaan, als Gereformeerd A en B. Zo ook in Harlingen. Gereformeerd A kwam samen in de Oosterkerk en Gereformeerd B in de Westerkerk. Het bijzondere aan de naam van die laatste kerk is wel dat er in Harlingen allang – vanaf 1553! – een Westerkerk stond. Blijkbaar was het voor de gereformeerden alsof die niet bestond. Die hervormde Westerkerk is overigens in 1896 wegens bouwvalligheid gesloopt. Hoe het ook zij, de gereformeerde Ooster- en Westerkerk werden op 2 mei 1926 voor het laatst gebruikt, omdat men voortaan als één gemeente verderging die gebruik maakte van een en hetzelfde kerkgebouw: de nieuwgebouwde kerk aan de Noordoostersingel.
Uitbundig en strak
Op de woensdag voor de eerste kerkdienst was er een feestelijke bijeenkomst in het nieuwe kerkgebouw. De Nieuwe Harlinger Courant van 7 mei 1926 pakte groots uit door de hele voorpagina en nog een deel van pagina twee te vullen met een verhaal over de ingebruikname. Daarin lezen we hoe ieder die heeft meegebouwd bedankt wordt, vooral de architect: Jos. de Jonge. Volgens de voorzitter van de commissie van beheer, dr. Ferwerda, werd diens ontwerp door velen geprezen ‘om de strengheid van haar lijn, de eenheid van haar delen en de harmonie in de variatie der aangebrachte kleuren’. Het is de vraag of de gemeente van nu zich nog herkent in die strengheid van lijn. Een iconisch kerkgebouw is het zeker. De bouwstijl is Amsterdamse school, maar dan in een sobere vorm. Wij zouden vandaag liever zeggen: Het is het een uitbundig kerkgebouw, dat ook wel weer strak is.
Overigens viel de gemeente die zich in 1926 verenigde nog geen twintig jaar later weer uit elkaar bij de vrijmaking. De vrijgemaakten vormden de meerderheid en hielden het kerkgebouw. De gereformeerden bouwden een nieuwe kerk aan de Midlumerlaan, inmiddels een cultureel centrum met de naam Milûk.
Maar gelukkig vindt er toch ook weer eenwording plaats. De christelijk-gereformeerden waren in 1892 niet meegegaan met de vorming van één gereformeerde kerk. Zij hebben jaren een kerkje gehad aan de Zuiderhaven dat in de volksmond het Stuifmeelkerkje heette (zo fijn dus). Maar in 2008 zijn ze samengegaan met de vrijgemaakten. Inmiddels heet die verenigde kerk de Nederlandse Christelijke Gereformeerde Kerk ‘De Haven’.
Kerkbrand
Dat vrijgemaakten en christelijk-gereformeerden samen kerken in het kerkgebouw uit 1926 is echter niet vanzelfsprekend. Want vlak voor kerst 2004 ging de kerk in vlammen op bij een verwoestende kerkbrand. Ook het historische Van Dam-orgel, dat nog zeventiende-eeuws pijpwerk bevatte, ging verloren. In de tijd dat de gemeente dakloos was, vond zij onderdak in de ‘synodale’ Midlumerlaankerk. De behulpzaamheid van de andere kerken heeft er mee toe geleid dat ook de ‘vrijgemaakten’, net als de christelijk-gereformeerden, zijn gaan participeren in de Werkgemeenschap van Kerken, samen met de protestantse gemeente, de rooms-katholieke parochie, de doopsgezinde gemeente en het Leger des Heils. Een gevolg van de brand was dus een grotere betrokkenheid van de kerk op de stad. Maar net zo goed van de stad op de kerk. Dat dit karakteristieke kerkgebouw een rokende ruïne was geworden, deed veel Harlingers pijn. Het hoorde gewoon bij hun ‘stadsje’. Maar het gebouw is prachtig herbouwd, van buiten als vanouds en van binnen als nieuw, en draagt sinds de herbouw de naam ‘De Haven’. En ook al is het orgel grotendeels nieuw, het is wel geplaatst in een historische kas, die eerder in de christelijk-gereformeerde Barnabaskerk te Apeldoorn gestaan heeft. Voor veel CGK-ers bekend terrein.
Ontmoeting
Het is dan ook met grote dankbaarheid dat De Haven het honderdjarig bestaan van zijn kerkgebouw heeft mogen. Er is een reünie georganiseerd voor ieder die zich op de een of andere manier verbonden voelt met de Haven. Over het geheel is het een heel geslaagde dag geweest. Daarbij hielpen een aantal dingen mee: het mooie weer, de catering, de expositie en de filmbeelden, het orgelspel. Maar dat waren vooral factoren die bijdroegen aan de mooie ontmoetingen die er waren. Het was best spannend of de mensen ook zouden komen, maar die zorg werd al tijdens de inloop vanaf half elf weggenomen. Al die mensen die even stil moesten worden bij de officiële aftrap om 11.00 uur, bij de speech namens de PKN en bij het begin van de maaltijd. Mooi ook om te zien hoe de fototentoonstelling aanleiding was om met elkaar in gesprek te komen en herinneringen op te halen. Er hing een fijne, ontspannen sfeer en dat was mooi.
Het was goed om ’s avonds tijdens een sing-in de Heer te prijzen voor zijn genade en nabijheid de jaren door, in een mooie afwisseling van klassieke en lichte kerkmuziek. Er waren best veel mensen van buiten de gemeente op af gekomen. Tijdens die sing-in is naar aanleiding van Ezechiël 43 overwogen: een kerkgebouw, hoe mooi ook, is leeg als de Here God er niet wil wonen. Het zou wat dan ook te luchthartig zijn om nu te schrijven: op naar de volgende honderd jaar! Want wij zijn niet de bouwers van de kerk. God bouwt voor zichzelf een huis om in te wonen en dat wonder mag zich elke week weer voltrekken. Daar wen je nooit aan. In geen honderd jaar!
David de Jong
Ds. David de Jong is predikant van de Nederlands Gereformeerde Kerk van Harlingen