We belijden elke zondag met de kerk van alle tijden en alle plaatsen het algemeen ongetwijfeld christelijk geloof. Maar wat weten we van deze kerk? In deze serie artikelen kijken we rond in de kerkgeschiedenis, waarbij we met name letten op die delen van de wereldkerk die normaal buiten ons gezichtsveld vallen.
Voordat we de lens specifiek richten op die andere delen van de wereldkerk, is er eerst wat anders te zeggen. Want als we het over de wereldwijde kerk hebben is er één ding dat er altijd is: bij de kerk – waar die ook bestaat – kom je altijd het Woord tegen. Het Woord van God is immers de bron waaruit de kerk leeft, waaruit ze de boodschap put die haar tot leven heeft gebracht en die haar in het leven houdt.
Maar wat gebeurt er met dat Woord? En wat zijn de effecten van dat Woord? Gaat het dan altijd over hetzelfde? Is het altijd hetzelfde geweest?
In de theologie en kerkgeschiedenis wordt die vraag altijd weer gesteld. Dan is het interessant te zien tot welke verschillende dingen het omgaan met het Woord geleid heeft. Daarom begin ik deze serie artikelen met een terugblik in vogelvlucht naar de eeuwen waarin de kerk bestaat.
Ruimtereiziger
In een boek van de zendingshistoricus Andrew Finlay Walls kwam ik het volgende tegen. Hij vertelt een verhaal over een reiziger uit de ruimte die een aantal keren naar de aarde komt. Steeds zit er een bepaalde periode tussen die bezoeken aan de aarde en steeds weer ziet hij andere dingen. Bij zijn eerste bezoek komt hij terecht in Jeruzalem, omstreeks het jaar 37 n.Chr. Daar ziet hij een groep christenen samenkomen, die bijna geheel uit Joden bestaat. Ze komen samen in de tempel. Daar komen ze op de in het jodendom voorgeschreven gebedstijden. Ze houden zich netjes aan de sabbat, en ze lijken een van de verschillende denominaties binnen het jodendom te zijn. Het enige waarin ze van de Joden verschillen is dat ze Jezus van Nazaret als de aan Israël beloofde Messias belijden.
Na een paar eeuwen komt de ruimtereiziger weer op aarde. Nu is het om en nabij 325 na Christus, en komt hij terecht in een vergadering van christelijke leiders die gehouden wordt in Nicea. Van alle landen rondom de Middellandse Zee zijn leiders van de christelijke gemeenten daar bij elkaar gekomen, maar hij treft er geen Joden meer aan. Hij proeft zelfs een zekere vijandigheid tegenover de Joden in die vergadering. En er zijn meer dingen anders geworden: de christenen werken rustig op de zevende dag van de week (de sabbat) maar komen nu samen op de eerste dag van de week in religieuze bijeenkomsten. Daar spreken ze nog steeds veel over de Messias, maar daarbij voegen ze de naam Jezus, over wie ze vooral ook spreken als de Kurios (Heer). Van Hem belijden ze dat Hij de Zoon van God is, één van wezen met de Vader. De ruimtereiziger verwondert zich als hij de verschillen ziet met wat hij drie eeuwen eerder zag in Jeruzalem.
Monniken
Die verwondering wordt nog groter als hij – weer een paar eeuwen later – rond het jaar 600 terecht komt bij een rotsachtige kust, ergens op een eiland in de wateren ten westen van Schotland. Daar treft hij een aantal monniken aan die in het ijskoude water staan waar ze psalmen reciteren. Verschillenden van hen staan met hun armen uitgespreid alsof ze een kruis vormen. Anderen trekken er in een bootje met daarin een kist met prachtige manuscripten op uit om de mensen op de verschillende eilanden in de golf van Clyde ertoe te bewegen dat ze hun goden op zullen geven om op zoek gaan naar de hemelse vreugde. De ruimtereiziger ontdekt dat de manuscripten die de monniken bij zich hebben vrijwel overeenkomen met de geschriften die hij 300 jaar eerder tegenkwam in Nicea, maar wat gaan deze monniken er anders mee om.
Vele eeuwen later komt hij terecht in Londen, waar hij rond 1840 een grote vergadering van christenen meemaakt waar voorgesteld wordt vooral zendelingen naar Afrika te sturen, maar waar er ook op wordt aangedrongen een duidelijke boodschap te sturen aan de regering van Groot-Brittannië om een einde te maken aan de slavenhandel en de daaraan verbonden misstanden als het gaat om arbeiders uit de verschillende etniciteiten. Ook hier weer ligt het boek op tafel dat er bij zijn voorgaande bezoeken steeds was. Ja, er wordt zelfs met een verwijzing naar dat boek besloten om de oproep tot afschaffing van de slavernij aan de Britse regering te sturen.
Afrika
En dan komt de reiziger uit de ruimte rond 1980 nog een keer op aarde. Nu landt hij in Afrika, in Lagos in Nigeria. Daar stuit hij op een groep die in witte lange gewaden dansend en zingend door de straten trekt op weg naar een kerkgebouw. Zij noemen zichzelf – dat is duidelijk te horen in wat ze zingen – de Cherubim- en Serafimkerk en nodigen de mensen in de stad luid zingend uit om bij hen in de kerk de macht en kracht van God te komen ervaren. En ook zij dragen dat boek, de Bijbel, met zich mee, en zij zeggen dat ze dat wat in Nicea beleden is onderschrijven, maar zij benadrukken dat God vooral macht geeft om genezing te brengen.
Natuurlijk: de reis van de ruimtereiziger was en is fictief. Maar intussen: wat wel duidelijk wordt is dat er door de eeuwen heen grote verschillen zijn opgetreden, waarbij steeds, op de een of andere manier, de Bijbel een rol speelde. De Bijbel, dat ene boek, dat steeds weer, maar ook steeds anders, de mensen aanzet tot denken en tot handelen. Dat ene boek, die ene Bijbel.
Ja, die ene Bijbel. Maar hoe één is de Bijbel eigenlijk?
In het volgende artikel ga ik daar eerst nog op in. Om zo ook meer zicht te krijgen op wat er in de wereldkerk allemaal speelt.
Jan van ’t Spijker, Hoogeveen