Stel dat het niet mogelijk zou zijn om onrecht te vergeven. Heel de samenleving zou vastlopen in ontspoorde verhoudingen. Gelukkig is die mogelijkheid er wel: een geschenk aan de naaste die onrecht heeft gedaan. Die naaste wordt dan verlost van zijn schuldenlast. Eveneens kan een slachtoffer zelf iets goeds ervaren uit wat hij/zij schenkt. Verbroken verhoudingen kunnen worden hersteld.
Over de schoonheid van vergeving en de netelige weg daarnaartoe heeft Alain Verheij, een mooi en goed leesbaar boek geschreven. Dit boek wil rechtdoen aan wat de Bijbel daarover zegt.
Slachtoffers
Verheij focust zich vooral op slachtoffers van onrecht. Zij staan centraal en ook wat vergeving met hen doet. Het motto van dit boek is de zegen van Isaak voor Esau, nadat Jakob zich het eerstgeboorterecht had toegeëigend, en zijn vader had bedrogen. Die zegen luidt: ‘Ver van de vette grond zul je wonen, ver van de hemelse dauw. Je zult leven van je zwaard en dienstbaar zijn aan je broer. Maar heb je je eenmaal losgerukt, dan werp je zijn juk van je nek.’ Volgens Verheij zegt deze zegen dat Esau op een gegeven moment zal loskomen van het kwaad dat Jakob hem heeft aangedaan. Eens zal hij bevrijd zijn van het juk van onrecht.
Zo onderstreept Verheij wat vergeving kan doen met slachtoffers. Daarmee legt hij echter een ander accent dan het Nieuwe Testament. Daar staat de naaste die onrecht heeft gedaan, voorop. Deze ontvangt vergeving. Een last wordt van diegene afgenomen die berouw toont en schuld belijdt. In het Nieuwe Testament wordt het welzijn van degene die vergeving schenkt, niet genoemd. Maar gezien de aandacht voor slachtoffers van allerlei vormen van misbruik in onze tijd is het begrijpelijk dat Verheij zich vooral op hen richt. Vergeving kan ook voor het slachtoffer zelf helpend zijn. Deze daad is dan helpend omdat hij/zij zijn/haar leven niet laat bepalen en beheersen door het kwaad en de boosdoener. Daar wil hij/zij vrij van zijn. Ook als de dader dat geschenk niet aanneemt, kan er toch een gevoel van bevrijding zijn.
Verheij onderstreept echter dat wij niemand mogen dwingen tot vergeving. Een gewond mens heeft in eerste instantie niets anders nodig dan ontferming, hulp en veiligheid. Vaak is het ook moeilijk om vergeving te schenken omdat de dreiging nog niet weg is. Verheij onderstreept dat te vroege vergeving schadelijk kan zijn voor het slachtoffer. Seksueel misbruik is een van de sterkste argumenten daartegen.
Als met een slachtoffer van verkrachting direct al over vergeving wordt gesproken, wordt haar geen recht gedaan. Het onrecht wordt niet serieus genomen. Tot vergeving kan niemand worden gedwongen. Een slachtoffer heeft allereerst belang bij erkenning van onrecht. Daarom passen evenmin kritische vragen over haar eigen houding en/of haar kleding. Dergelijke vragen kunnen na het onrecht opnieuw als een schending van het persoon-zijn worden ervaren.
Als er kortere of langere tijd na vergeving verzoening tot stand komt en de dader oprecht schuld heeft beleden, is in beginsel de gebroken relatie hersteld, voor zover van echt herstel sprake kan zijn. Ook is mogelijk dat dan het slachtoffer het onderling contact stopzet of op een lager pitje zet. Soms kan niet meer van het slachtoffer worden gevraagd.
Waarschuwing
Verheij waarschuwt onder meer voor het gevaar dat we te weinig vergeven of zelfs helemaal geen vergevingsbereidheid kennen. Een ander gevaar is dat we te gemakkelijk vergeven, bijvoorbeeld vanwege dwang van buitenaf of vrome motieven. Verheij onderstreept dat een slachtoffer van onrecht of geweld niet tot vergeving mag worden gedwongen. Vergeving is een geschenk. Dat kan alleen worden gegeven als je daarvoor klaar bent. Je kunt daarvoor klaar zijn als je een bron van genade in jezelf hebt waaruit je kunt putten. Genade maakt vergevingsgezind.
Daarnaast of in verbondenheid daarmee kan vergeving worden geschonken vanuit een levenshouding die iemand zichzelf heeft eigengemaakt. Een levenshouding van mildheid oefent ons daarin. Desmond Tutu (1931-2021), een aartsbisschop van de Anglicaanse Kerk in Zuid-Afrika die zich sterk heeft ingezet voor de verzoening tussen blank en zwart na de afschaffing van apartheid, sprak over het trainen van vergevingsspieren. Alledaagse daden van vergeving bij alledaagse onhebbelijkheden trainen ons om ook bij groter onrecht daadwerkelijk vergeving te schenken.
Een probleem ontstaat als de naaste niet erkent dat hij kwaad heeft gedaan en vergeving niet als geschenk beschouwt maar als een belediging. ‘Hoezo, wil je mij vergeven? Ik heb niets kwaads gedaan. Je hebt het verdiend wat ik jou heb gedaan.’ Dan blijft het aanbod van vergeving in de lucht hangen en komt er geen verzoening tot stand.
Vergelding
Onze cultuur wordt gekenmerkt door het vergelden van kwaad. Mensen willen van nature diegene die onrecht heeft gedaan, beschadigen en dan het liefst nog een graadje erger.
God heeft echter al via Mozes aan het oude Israël daaraan een grens gesteld. Wraak mag niet steeds maar doorgaan. Vergelding moet proportioneel zijn, in overeenstemming met de misdaad. Jezus sluit Zich daarbij aan en leert de zijnen dat zij zelfs helemaal kunnen afzien van vergelding. Ze kunnen hun naaste dan de hand van vergeving reiken. Als de naaste die hand aanvaardt, is er verzoening tot stand gekomen. Jezus leert de zijnen dat zij bereid moeten zijn om diegene die echt berouw heeft tot wel zeventig maal zeven maal te vergeven.
Volgens Alain Verheij keert Jezus zich echter helemáál tegen de idee van vergelding. Vergelding zou dan absoluut niet meer passen in het Koninkrijk van God. Zegt Jezus niet (zie Mat. 5:39) dat we de naaste die ons kwaad doet, de linkerwang moeten toekeren en dat we de boze niet mogen weerstaan? Maar volgens mij ligt dit toch wel iets anders dan Verheij betoogt. Jezus keert zich in Matteüs 5:39 niet tegen de rechtsregel dat kwaad moet worden vergolden. Het recht moet zijn loop hebben. Jezus heeft het rechtsbeginsel dat bij een misdaad een proportionele straf hoort, niet afgeschaft. Wél keert Hij zich tegen diegenen die het recht in eigen hand nemen, en kwaad met kwaad vergelden, dat wil zeggen een dader kwaad doen om er zelf beter van te worden. Tegelijkertijd moeten gelovigen in hun onderlinge verhoudingen en bij alledaagse zaken weten af te zien van vergelden en vergevingsgezind zijn.
In dit boek van Verheij komen verschillende aspecten van vergeving aan de orde. Wie daarnaast iets uit eigen kring zou willen lezen, kan terecht in de Apeldoornse Studie Vergeving. Verkenningen rondom een delicaat thema, verschenen in 2020, onder reactie van prof. dr. H.G.L. Peels. Deze studie is verkrijgbaar in Apeldoorn, bij de TUA.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Alain Verheij, De prijs van vergeving. Over de schoonheid van vergeven en de netelige weg ernaartoe, Atlas Contact: Amsterdam/Antwerpen, 2026, 237 p., € 22,99, ISBN 978 90 450 5269 4