Prestaties zijn in onze samenleving maatstaf voor succes. Deze maatstaf is een grote bedreiging voor ons welzijn. Arjan van Dam waarschuwt daarvoor: laat je niet verslinden door de prestatiemaatschappij! Deze waarschuwing heeft hij verwoord in een nieuw boek. Daarin levert hij scherpe kritiek op onze cultuur en geeft aanwijzingen hoe we daarmee om kunnen gaan.
Terecht schrijft Van Dam dat onze samenleving niet moet draaien om prestaties, maar om het welzijn en welbevinden van mensen en om hun onderlinge verbondenheid. Dat laatste is juist een van de zaken waar mensen blij van worden. Succes daarentegen is geen garantie voor levensvreugde.
Verbondenheid
Mensen floreren door verbondenheid met familie, vrienden en anderen met wie zij in goede harmonie samenwerken. In sommige culturen ligt op die verbondenheid grote nadruk. De Afrikaanse levenswijsheid die Ubuntu wordt genoemd, zegt dat je iemand bent door het samenzijn met anderen. In die wijsheid ligt de focus niet zozeer op wat je presteert, maar op je gericht-zijn op anderen.
Waar gelovigen blij van worden en kracht in vinden, is hun verbondenheid met God en hun verbondenheid met elkaar. Die verbondenheid stimuleert en geeft energie om het een en ander te betekenen voor de naaste. Geloofsverbondenheid wordt overigens niet uitdrukkelijk door Van Dam genoemd. Zijn boek laat het christelijk geloof buiten beschouwing.
Onze samenleving is een samenleving waarin mensen van ons verwachten dat wij prestaties leveren. We worden gemakkelijk in dat denken meegezogen. Dan denken we dat we prestaties moeten leveren omdat we anders niet meetellen. We denken dan ook dat we succes helemaal aan onszelf te danken hebben. Als we falen moeten we onszelf dat aanrekenen. De prestatiemaatschappij houdt ons in de houdgreep. Succes bestaat dan in een hoge positie op de ladder van welvaart. Een succesvol mens is dan iemand die veel geld heeft verdiend, naam heeft gemaakt en status bezit.
Een van de gevolgen van deze gedachte is dat mensen stress en druk ervaren. Karen Horney sprak over de ‘tirannie van het moeten’. Ouders willen dat hun kinderen goed presteren op school en in de sport. Hoe ze als mens zijn (dat is: hoe zij omgaan met anderen) doet minder ter zake. Jongeren moeten de nodige prestaties leveren om een goede uitgangspositie te creëren voor een functie in de maatschappij. Als ze eenmaal een baan hebben, moet er voldoende inkomen zijn om een hypotheek te kunnen afsluiten. Bovendien schetsen media een beeld waaraan je zou moeten voldoen. Ze schetsen het beeld van mensen die succesvol zijn. Ze communiceren de boodschap dat wij dat allemaal willen en kunnen. Er gaat een grote aantrekkingskracht van de gedachte uit dat iedereen succesvol kan zijn.
Geluk
Naast prestatiedruk en stress zijn de gevolgen van de prestatiemaatschappij onder andere faalangst, perfectionisme, gevoelens van uitputting en burn-out. Zowel ouderen met een drukke baan als jonge mensen gaan daaronder gebukt. Wie daarvan niet loskomt en zich zelfs focust op prestaties, is een betreurenswaardig mens. Je bent misschien wel succesvol, maar ondertussen gaat je bestaan naar de haaien. Grote kans dat je anderen daarin meeneemt.
Arjan van Dam, die psycholoog is en een trainings- en adviesbureau heeft, laat in zijn boek echter zien dat succes voor een groot deel te danken is aan factoren buiten ons. Talent hebben we onszelf niet gegeven. We hebben evenmin gekozen voor onze ouders, hun manier van opvoeden en de mogelijkheden die zij ons hebben geboden. Ook de scholen die we hebben bezocht, hebben we niet allemaal zelf uitgekozen.
Wie succes heeft, mag doorgaans van geluk spreken. Je hebt bijvoorbeeld op een gegeven moment de juiste persoon getroffen die je verder kon helpen. Of je kreeg een stageplek en baan die maakten dat je je talent kon ontplooien.
Succes is in grote mate afhankelijk van de sociale omgeving waarin je bent groot geworden, de mogelijkheden die je kreeg en de mensen die op je weg kwamen. Dit besef van geluk bewaart voor hoogmoed. Er is geen reden neer te kijken op diegenen die in sociaaleconomisch opzicht onderaan de maatschappelijke ladder staan en minder succesvol zijn.
Een van de donkere kanten van de prestatiemaatschappij is de gedachte dat de wereld bestaat uit winnaars en verliezers. Winnaars zijn degenen die in materieel opzicht geslaagd zijn in het leven. Zij zouden meer waard zijn dan de verliezers. In de prestatiemaatschappij heerst de gedachte dat prestaties bepalen hoeveel je waard bent. Van Dam noemt deze gedachte een mythe. Onze waarde ligt al in ons mens-zijn. Zo begint ook de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens: ‘Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid geboren.’
Hardwerken
Een andere mythe is dat hardwerken zonder meer succes brengt. Maar, zo zegt Van Dam, hardwerken is op zichzelf nog geen garantie voor succes. Daarvoor is ook talent en geluk nodig.
Een derde mythe is dat competitie altijd goed is. Hoewel competitie een stimulans kan zijn om prestaties te verbeteren, is dat niet altijd het geval. Ze heeft soms nare bijwerkingen, zoals jaloezie en stress. Een gevolg van wedijver tussen werknemers binnen een en hetzelfde bedrijf kan zijn dat informatie en kennis niet altijd wordt gedeeld. Ieder werkt dan voor zichzelf. Maar in bedrijven waar wordt samengewerkt, helpen collega’s elkaar, is er minder stress en wordt kennis gedeeld. Dan doen medewerkers hun werk beter. Samenwerken geeft meer kans op succes dan competitie.
In het derde deel van zijn boek geeft Van Dam enkele aanwijzingen hoe te leven en te overleven in de prestatiemaatschappij. Daarin kiest hij tegenover de jacht naar succes voor de weg naar persoonlijke groei. We kunnen ‘moeten presteren’ beter vervangen door ‘willen leren’. Wie wil leren, heeft meer vreugde in zijn bezig-zijn dan wie iets moet doen. Willen leren is het tegengif tegen prestatiedruk.
Het laatste hoofdstuk van Van Dams boek is een korte overlevingsgids voor de prestatiemaatschappij. Daarin staan verscheidene tips, zoals ‘besef dat succes relatief is’ en ‘besef dat je prestaties niet het belangrijkste zijn’. Ook geeft Van Dam aan hoe om te gaan met prestatiedruk. Tips zijn bijvoorbeeld: ‘ontkoppel je eigenwaarde van prestaties’ en ‘geef ruimte aan falen’.
Succesvol naar de haaien is een scherpe kritiek op onze cultuur. Het geeft een helder inzicht in de manier waarop modern-westerse mensen in het leven staan. Het is een pleidooi voor het herstel van verbondenheid tussen mensen en aandacht voor niet-materiële waarden. Het helpt ons ook om onze eigen positie te bepalen in deze prestatiecultuur.
Arjan van Dam heeft een inzicht gevend en toegankelijk boek geschreven. Af en toe is de doorgaande tekst verlucht met anekdotes, wetenswaardigheden en schemaatjes.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Arjan van Dam, Succesvol naar de haaien. Laat je niet verslinden door de prestatiemaatschappij, KokBoekencentrum, 2025, 224 p., € 21,99, ISBN 978 90 4354 319 4