De Gereformeerde kerken hebben een enorm waardevolle kerkmuzikale traditie opgebouwd. Dit blijkt wat onder meer uit het samen zingen van de honderdvijftig bijbelse psalmen. Hoe waardevol die traditie is, ontdek je wanneer je hem aan het verliezen bent. En dat is wat ik aan den lijve ondervond.
Ik groeide op in de Maranathakerk, een gereformeerd-vrijgemaakte kerk in Spakenburg-Zuid waar mijn vader dominee was. In mijn jeugd zongen we elke zondag uit de honderdvijftig psalmen, op Geneefse wijze en de berijming op de vrijgemaakte eigen wijze. Naast de psalmen was er in de eredienst plek voor enige gezangen: in mijn tijd waren dat er eenenveertig.
Rond de millenniumwisseling waren de eerste kleine schokken waarneembaar die zouden uitmonden in een ware kerkmuzikale aardverschuiving. Van een door de synode van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt vastgesteld repertoire van honderdeenennegentig liederen ging het uiteindelijk naar het lokaal selecteren van allerhande liederen, vooral omdat gereformeerden kennismaakten met bijvoorbeeld de E&R bundel en opwekkingsliederen. Ook de uitvoering veranderde: het begeleiden van de samenzang werd op veel plekken overgenomen door bands en combo’s.
Rake klappen
Dit hele proces ging niet zonder slag of stoot. Het is een verhaal van pijn en verdriet bij organisten die zich jarenlang hadden ingezet in hun gemeente. Ze lieten zich opleiden, bereidden (sommigen wekelijks) het psalmbriefje van de komende dienst voor, maar werden van de ene op de andere dag aan de kant geschoven. De genoemde reden: niet meer goed genoeg of niet meer van deze tijd.
Maar ook aan de andere kant vielen er rake klappen. Hoeveel popmusici die hun talenten wilden inzetten in de kerk is niet, soms met de Bijbel in de hand, de toegang tot het podium ontzegd? Want popmuziek dat was toch van de duivel! En hoewel popmuziek later niet meer van de duivel was, en er vóór of na de dienst een lied met een band gezongen mocht worden, bleef popmuziek vaak het minderwaardige broertje van klassieke muziek. Want klassieke muziek, dat is hoogstaande kunst, terwijl popmuziek een vorm van plat volksvermaak is. Goedgebekte klassieke kerkmusici en liturgen spraken over de eeuwigheidswaarde van klassieke muziek en zetten de popmuziek neer als muziek van eendagsvliegen.
Dit moddergooien over en weer is nogal een vruchteloze bezigheid gebleken. Het resulteert erin dat musici uit beide kampen gefrustreerd stoppen of zelfs de kerk verlaten. In hun kielzog vertrekken ook ontevreden gemeenteleden die zich niet meer kunnen vinden in de muziekcultuur van hun kerk. Beter is het om zuinig te zijn op de musici. Geef ze een plek op de orgelbank of het podium als ze hun diensten aanbieden, maar stel daarbij wel eisen wat betreft de kwaliteit. Heeft een musicus onvoldoende kwaliteit maar wel potentie, dan kan de kerk opleiding faciliteren.
Neveneffect
Eerdergenoemde kerkmuzikale aardverschuiving had nog een neveneffect. Met de komst van bands om de samenzang te begeleiden verdween niet alleen het orgel, maar ook het daarmee geassocieerde repertoire. Het traditionele kerklied en met name het Geneefs psalter kwam in de verdrukking. Het opwekkingslied kwam daarvoor in de plaats. In vrijgemaakte (nu Nederlands) gereformeerde kerkdiensten is een liturgie met daarin uitsluitend vertaalde Amerikaanse en Australische evangelicale liederen niet denkbeeldig. Ik hoorde zelfs van gereformeerde kerken waar het beleid is om geen klassieke kerkliederen meer te zingen.
De oorzaak hiervan ligt bij de gedachte: psalmen horen op het orgel, opwekkingsliederen met een band. Het is een begrijpelijk idee dat mensen met de beste intenties de sfeer in de kerk goed willen houden. De klassieke muziekliefhebbers krijgen ‘hun’ psalter en orgel. Voor popliefhebbers is er de band die opwekkingsliederen speelt. Maar denk je hier even goed over door dan valt te raden wat de consequenties zijn: met het wegvallen van een van beide begeleidingsvormen (in de praktijk is dat het orgel) verdwijnt ook het bijbehorende liedrepertoire. Dit kan voorkomen worden door bands wel een plek op het podium te geven maar daarbij eisen te stellen voor het repertoire. En ook de organist zou aan de slag kunnen gaan met christelijk poprepertoire. (De begeleidingsbundel bij Weerklank bevat hiervoor goed materiaal.)
Gitaar en piano
Op het symposium Van David tot vandaag heb ik uiteraard veel verteld, maar wilde ik de aanwezigen ook iets laten ervaren van muziek in de kerk, en dan met name van het zingen van de oude vertrouwde Geneefse psalmen met begeleiding van gitaar en piano. Met Psalternatief laat ik zien dat dat prima kan. Ik maak bladmuziek, videolessen en voorbeeldopnames zodat kerkbands zelf met de psalmen aan de slag kunnen. In allerlei Nederlands Gereformeerde Kerken wordt er al flink gebruik van gemaakt. Bands van allerlei niveaus spelen psalmarrangementen van elke moeilijkheidsgraad. Om bands nog extra op weg te helpen ga ik langs in kerken voor workshops of een cursusserie. Ik hoop van harte dat kerkbands in heel Nederland met dit kerkmuzikale erfgoed in de weer gaan: de melodieën verdienen het!
Roeland Scherff, Amsterdam
Roeland Scherff is sinds 2008 actief als musicus en muziekcoördinator van de Tituskapel in Amsterdam. Met ‘Volk om een vreemd verhaal’ en ‘Psalternatief’ komt hij voor het begeleiden van de samenzang, optredens en workshops in kerken in heel Nederland. In het blad EREdienst verzorgt hij de rubriek ‘Kerk en popmuziek’. Daarnaast is hij als docent verbonden aan het Conservatorium van Amsterdam. Voor meer informatie: www.psalternatief.nl