Vier gevoelens kenmerkten zijn leven: verwondering om het mysterie van het leven dat hij als een weldaad onderging. Verbijstering om de verschrikkingen die in onze werkelijkheid huizen en om de drang naar het kwaad in mensen. Verplichting: ondanks die verbijstering ging hij door met zijn werk. En: verwachting van een leven dat hij nog nergens verwerkelijkt ziet. Mooi.
Onlangs is een biografie verschenen van Hendrikus Berkhof (1914-1995), een van de belangrijkste Nederlandse theologen van de twintigste eeuw. Deze biografie, geschreven door dr. Karel Blei, beslaat bijna achthonderd bladzijden.
Geschiedenis
Berkhof is van jongs af aan bezig geweest met theologie. Op vierentwintigjarige leeftijd werd hij predikant in het Overijsselse Lemele. Een jaar later (in 1939) promoveerde hij op een kerkhistorisch onderwerp, de theologie van Eusebius van Caesarea.
Toen in 1940 de oorlog uitbrak, heeft hij zich actief ingezet voor het onderbrengen van onderduikers. In zijn preken stelde hij – hoewel in bedekte termen – het onrecht dat bedreven werd door de bezetter, aan de kaak.
Nadat hij door de Duitsers was gearresteerd, werd hij gevangen gezet. Na zo’n vijf maanden zou hij worden overgebracht naar Scheveningen. Onderweg vond een ernstig verkeersongeluk plaats. Twee inzittenden verloren het leven, vier anderen liepen ernstige verwondingen op. Berkhof kwam in het ziekenhuis terecht. Na twee weken mocht hij naar huis terugkeren en – wat de aanklacht tegen hem betreft – met rust gelaten. In Lemele kon hij verdergaan met zijn werk. Heel indrukwekkend hoe zo’n jonge predikant positie koos en mensen hielp!
In 1942 verscheen zijn boek Geschiedenis van de kerk. Met het schrijven daarvan had hij een begin gemaakt in de gevangenis. Daarvoor kon hij toen blijkbaar de concentratie opbrengen. Thuis typte zijn vrouw, Corry, met wie hij in 1940 in het huwelijk was getreden, uit wat hij had geschreven. Zij is altijd voor hem een grote steun geweest.
Berkhof heeft veel betekend voor de Nederlands Hervormde Kerk. Na de Tweede Wereldoorlog zette hij zich in het bijzonder in voor vernieuwing van de kerk: zij zou een belijdende kerk moeten zijn. Berkhof was de hoofdauteur van een document dat met het oog daarop was geschreven: Fundamenten en perspectieven van belijden. Ook moest de kerk meer ernst maken met het uitdragen van het evangelie in deze wereld, het apostolaat.
Kerk-zijn
Berkhof heeft zich vanaf het begin van zijn werkzaamheden bezonnen op kerk-zijn. Daarbij keek hij ook buiten de Nederlands Hervormde Kerk. Veel aandacht gaf hij aan het gesprek met andere kerken. Zo was hij aanwezig bij de eerste vergadering van de Wereldraad van Kerken in 1948. Ook bij volgende vergaderingen van deze raad (1951, 1961 en 1968) was hij steeds nauw betrokken. Vanaf 1974 was hij voorzitter van de Nederlandse Raad van Kerken.
In 1950 werd hij rector van een nieuw opgericht seminarie. Daar verbleven pas afgestudeerde theologen een aantal maanden in internaatsverband om zich verder voor te bereiden op hun taak in de pastorie. Bij de studenten was hij zeer geliefd.
Veel aandacht trok onder andere zijn geschrift Crisis der middenorthodoxie (1951). In deze publicatie sprak hij over het midden van de Nederlands Hervormde kerk en vroeg aandacht voor wat vanuit bijvoorbeeld de Gereformeerde Bond werd gezegd. De prediking mag niet oppervlakkig zijn. Ook mag niet worden vergeten hoe we als zondaren deelkrijgen aan het heil in Christus. Andere aandachttrekkende publicaties zijn Christus en de machten (1952) en Christus de zin der geschiedenis (1958).
In 1960 werd Berkhof hoogleraar dogmatiek en bijbelse theologie in Leiden. Zijn hoogleraarschap en werkzaamheden voor oecumenische beweging vroegen alle tijd. Toch kon hij een geloofsleer samenstellen. Deze werd in de vakanties geschreven. Dit boek, Christelijk geloof (1973), beleefde vele herdrukken en werd steeds enigszins of soms grondig herzien. Ook uit dit werk blijkt zijn enorme kennis van de theologie en zijn gave om deze kennis op een heldere wijze door te geven. Naast veel waardering kwam er ook kritiek.
Afstand
Aanvankelijk stond Berkhof theologisch gezien in de traditie van de reformatie. Gods openbaring mag niet worden aangepast aan de geest van de tijd. Dit was ook een punt dat hem aansprak in de theologie van Karl Barth. Maar in de loop van de jaren ging Berkhof zich steeds meer bezighouden met de vraag naar de verhouding tussen het evangelie en de cultuur waarin wij leven. Er moet aandacht zijn voor mensen en hun ervaringen. In het christelijk geloof kunnen we ons niet zomaar op ‘openbaring’ als een gegeven beroepen. Je kunt er niet mee als met de deur in huis vallen. Berkhof kreeg meer waardering voor theologen uit de negentiende eeuw die zochten naar een verbinding tussen de openbaring van God en onze werkelijkheid.
Deze ontwikkeling leidde ertoe dat hij niet alleen andere accenten ging leggen, maar ook afstand nam van sommige traditionele geloofswaarheden. Zo ontkent hij bijvoorbeeld de maagdelijke geboorte: Jezus was niet meer dan een bijzonder mens. Hij was hierin volgens Berkhof bijzonder en een zoon van God doordat hij een belofte was voor alle mensen. In hem zien we wat God met mensen voorheeft. Met dergelijke gedachten nam hij ook afstand van de leer van de drie-eenheid zoals verwoord in onze belijdenisgeschriften. God de Vader is degene die met ons mensen een verbond heeft gesloten. Jezus is degene die de mensen vertegenwoordigt in dat verbond. De Heilige Geest is de band tussen beiden. Berkhof ziet deze drie-eenheid echter als slechts een gebeuren in de tijd. Met de gedachte dat Jezus ook al vóór zijn geboorte bij God de Vader was, kan hij weinig beginnen.
Ten aanzien van deze en andere theologische punten ging Berkhof het gesprek met andersdenkenden niet uit de weg. Hij was steeds bereid verantwoording af te leggen over zijn positie. Hij sprak met zowel vrijzinnige theologen als theologen vanuit het behoudende deel van de gereformeerde wereld. Hij zocht ernaar om (theologische) tegenstellingen te overbruggen. Zo probeerde hij ook de mens van vandaag te helpen in zijn vragen over God en het geloof.
Zoals gezegd, Blei heeft een vuistdik boek geschreven. Een van de verklaringen daarvan is dat hij vele publicaties van Berkhof uitvoerig weergeeft. Wie zich bijvoorbeeld in Christelijk geloof wil verdiepen, zou voor een eerste oriëntatie hoofdstuk 27 van deze biografie kunnen raadplegen. Dan te bedenken dat Berkhof vele publicaties op zijn naam heeft staan!
Karel Blei (geboren in 1932) heeft een enorme prestatie geleverd. Wie zijn boek leest, wordt niet alleen verrijkt met kennis aangaande Berkhof, maar ook met bijvoorbeeld kennis van de geschiedenis van de kerk in Nederland in de twintigste eeuw.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Karel Blei, Hendrikus Berkhof. Theoloog onderweg. Een biografie, KokBoekencentrum, 2026, 788 p., Hardcover, € 39,99, ISBN 978 90 4354 440 5