In de kerk en de samenleving als geheel zijn er allerlei vormen van leiderschap, in kleinere en grotere verbanden. Wat is nodig om een goede leidinggevende te zijn? Welke waarden zijn daarbij van belang?
Leiderschap wordt wel eens naast of tegenover management geplaatst. Een manager is vooral een beheerder; hij controleert en ondersteunt medewerkers om bepaalde doelen en resultaten te bereiken. Leiderschap is visionair, inspirerend en is gericht op de toekomst. Managers verbinden mensen aan de opdracht die gedaan moet worden. Leidinggevenden verbinden mensen aan dat wat van waarde en van betekenis is voor vandaag en de toekomst.
Houding
Er zijn allerlei vormen van leiderschap. Er is politiek leiderschap dat macht centraal stelt. Er is economisch leiderschap dat geld, winst en marge centraal stelt. Er zijn vormen van professioneel leiderschap die de inhoud centraal stellen. In deze omschrijvingen kunnen we denken aan een ambitieuze politicus, een ondernemende investeerder en de hoofdchirurg in een ziekenhuis. Uiteraard zijn er nog meer categorieën van leiderschap en zijn er mengvormen mogelijk.
Leidinggevenden die zich richten op waarden, richten zich op een hoger doel, een ander niveau dan het eigenbelang, het belang van de organisatie of het bereiken van bepaalde resultaten. Daarbij staat het creëren, bevorderen en versterken van bepaalde waarden centraal. Dat leiderschap in een kerk of christelijke organisatie put daarbij niet uit filosofische of humanistische bronnen, maar uit de Bijbel. Hierbij draait leiderschap om een houding én om de vrucht die het voorbrengt, als gevolg van die houding.
De houding die nodig is voor goed leiderschap, is een houding van afhankelijkheid. Christenen weten zich ook in de hoedanigheid als leidinggevende afhankelijk van God en zijn genade. Ze zijn ook in die positie volgelingen van Jezus (Mat. 20:28). Hun handelen is dan niet heersend, maar dienend. Een sprekend voorbeeld hiervan geeft het verhaal van de voetwassing van de discipelen door de Heere Jezus (Joh. 13:1-17).
Vrucht
Leiderschap heeft als doel vrucht voort te brengen die verwijst naar de toekomst, de nieuwe hemel en aarde. Dit is tot welzijn van mensen en tot eer van God. Bekende waarden zijn geloof, hoop en liefde (1 Kor. 13:13). Paulus noemt als vrucht van de Geest liefde, blijdschap, vrede, geduld, vriendelijkheid, goedheid, zachtmoedigheid en zelfbeheersing (Gal. 5:22-23). Al deze waarden, die goed en nastrevenswaardig zijn, komen niet uit de mens zelf voort, maar worden uiteindelijk in geloof door genade ontvangen. Wat God daarbij ook geeft zijn talenten en gaven om deze waarden te versterken en te bevorderen. Een christen weet zich ook daarin van God afhankelijk.
Deze afhankelijkheid in het ontvangen van het goede brengt meteen ook een verantwoordelijkheid met zich mee om al dat goede door te geven. Dit maakt dat leiderschap in een kerkelijke of christelijke context onderscheidend is van werelds leiderschap. Het leiderschap weet zich afhankelijk (in het ontvangen van waarden) en verantwoordelijk (in het doorgeven van waarden). Bovendien vraagt dit leiderschap moed om daarnaar te handelen en anderen ertoe aan te zetten om dat ook te doen. In het doen en laten van een leidinggevende herkent men de bron waaruit hij put, net als bij een boom en de vruchten daarvan.
Leidinggevenden in kerken en christelijke organisaties staan in deze tijd van toenemende secularisatie en informatietechnologie op allerlei fronten voor uitdagingen. Daarbij spelen ook interne conflicten en spanningen inzake de visie op leiderschap een rol. Vragen over de taak en rol van ambtsdragers, de rol en positie van kerkenraden, morele en ethische kwesties en dergelijke zetten leiderschap geregeld onder druk. Dit veroorzaakt allerlei vormen van ongemak, stress en soms zelfs wanhoop en ziekte (zoals burn-out). Deze situatie en de actuele opgave vragen om begrip en aandacht en nieuwe vormen van toerusting en ontwikkeling van leiderschap.
Leidinggevenden kunnen niet langer bogen op gewoonten en tradities. Ze worden door in- en externe druk meer dan eens uitgedaagd, en staan geregeld voor complexe, nieuwe situaties die niet in hun opleiding of stageperiode aan de orde zijn geweest. Uiteraard geldt hier primair de afhankelijk van de Heere God, die in Zijn goedheid en genade uitkomst voor vandaag en de eeuwigheid biedt. Tegelijk kunnen we ook nagaan of er hulpbronnen zijn die het leiderschap hierbij kunnen ondersteunen.
Voorbeeld
Het is zoals we voor een zieke bidden, deze troosten en bemoedigen in de verwachting en hoop dat God uitkomst zal bieden. En tegelijk kunnen we de zieke naar de huisarts en een algemeen ziekenhuis brengen voor de behandeling van de ziekte. Na het herstel volgt de patiënt de adviezen van de arts op zoals bijvoorbeeld het nemen van medicatie of een verandering van voeding of leefstijl.
In vergelijkende zin kan algemene (seculiere) kennis leiderschap ondersteunen en helpen in crisissituaties, vergelijkbaar met een ernstige ziekte. Deze kennis kan ook helpen om na herstel een andere manier van doen en laten (een leiderschapsstijl) eigen te maken om eerdere problematische situaties te voorkomen. Hiermee wordt niet alleen de crisis opgelost, maar is er ook sprake van verduurzaming, een blijvende positieve verandering.
Op welke manier zou een theorie over leiderschap en kennis hierover uit de sociale wetenschappen (zoals psychologie, sociologie of bestuurskunde) van betekenis kunnen zijn voor leiderschap in een christelijke context? Kunnen we leiderschapstheorie toepassen op het leiderschap (ambt) in de kerk of christelijke organisatie (bestuur), zoals in de zorg of het onderwijs? Of bevinden we ons hiermee op glad ijs? In het promotieonderzoek van Dick Both (2026) aan de TUA onderbouwt hij dat leiderschapstheorie van toegevoegde waarde kan zijn op de ontwikkeling en toerusting van leiderschap in de kerk. De theorie moet hierbij getoetst worden aan de Schrift en de belijdenisgeschriften, maar is een welkome aanvulling op de ambtstheologie.
In een tweede artikel ga ik meer inhoudelijk op de thematiek in.
Gabriël Anthonio, Drachten
Prof. dr. Gabriël Anthonio heeft op 22 mei jl. aan de Theologische Universiteit Apeldoorn een rede uitgesproken bij zijn aanvaarding van de bijzondere leerstoel waardengedreven leiderschap. Deze leerstoel is ingesteld vanwege de Galan Groep, een organisatie- en adviesbureau in Baarn. In twee artikelen wordt een weergave van deze rede geboden.